فوبیا چیست؟
شایع ترین انواع فوبیا کدامند؟
راه های درمان فوبیا
آیا فوبیا میتواند زندگی فردرا مختل کند؟
مصاحبه مرکز تخصصی شاداب با سرکار خانم مهسا بیات زاده، کارشناس ارشد روانشناسی، مدرس دانشگاه و درمانگر
همه ما در زندگی ترس‌هایی را تجربه کرده‌ایم؛ از تاریکی، ارتفاع، تنهایی یا حتی قضاوت دیگران. اما گاهی این ترس‌ها آن‌قدر قدرتمند می‌شوند که کنترل زندگی ما را به دست می‌گیرند. امروز می‌خواهیم درباره پدیده‌ای به نام فوبیا صحبت کنیم؛ اینکه چرا می‌ترسیم، چه زمانی ترس ما بیمارگونه می‌شود و چگونه می‌توانیم از این چرخه ترس رها شویم؟
در سلسله جلسات مصاحبه با روانشناسان و مشاوران مرکز تخصصی شاداب در این قسمت با خانم سرکار خانم مهسا بیا زاده، روانشناس، درمانگر و مشاور در زمینه درمان فوبیا مصاحبه کردیم و نکات جالبی رو با هم بررسی کردیم که احتمالا کاربردی و مفید خواهد بود.
سلام خانم بیات زاده عزیز،پیش از شروع مصاحبه خودتون را خوانندگان معرفی بفرمایید.
مهسا بیات زاده هستم، کارشناس ارشد روانشناسی، مدرس دانشگاه و حدود 7 سال در حال همکاری با مرکز شاداب هستم. زمینه تخصصی مشاوره که در مرکز شاداب انجام میدم، مشاوره پیش از ازدواج، زوج درمانی و مشاوره فردی بخصوص درمان فوبیا است.
۱. فوبیا چیست و چه تفاوتی با ترس طبیعی دارد؟
ترس یک واکنش طبیعی و محافظت‌کننده در انسان است که به ما کمک می‌کند در برابر خطر از خودمان مراقبت کنیم. اما فوبیا نوعی ترس شدید، پایدار و نامتناسب با میزان خطر واقعی یک موقعیت، شیء یا موجود زنده است. برای مثال، ترس معمولی از ارتفاع طبیعی است؛ اما فرد مبتلا به فوبیای ارتفاع ممکن است حتی با دیدن تصویر یک ساختمان بلند دچار اضطراب شدید شود.
۲. شایع‌ترین انواع فوبیا کدام‌اند؟
فوبیا انواع مختلفی دارد. از نمونه‌های شناخته‌شده می‌توان به آگورافوبیا (ترس از موقعیت‌هایی که فرار از آن‌ها دشوار به نظر می‌رسد)، کلاستروفوبیا (ترس از فضاهای بسته مانند آسانسور)، آکروفوبیا (ترس شدید از ارتفاع)، آراکنوفوبیا (ترس از عنکبوت)، هموفوبیا (ترس از خون) و فوبیای اجتماعی یا اضطراب اجتماعی (ترس شدید از ارزیابی منفی دیگران در موقعیت‌های اجتماعی) اشاره کرد.
۳. چه عواملی باعث ایجاد فوبیا می‌شوند؟
فوبیا معمولاً حاصل تعامل عوامل مختلف است؛ از جمله تجربه مستقیم یک اتفاق ترسناک، مشاهده ترس و رفتار اجتنابی والدین یا اطرافیان، تجربه‌های ناخوشایند دوران کودکی، عوامل ژنتیکی و آمادگی زیستی برای اضطراب، و یادگیری یا شرطی‌سازی ترس. البته همیشه نمی‌توان برای فوبیا یک علت مشخص پیدا کرد.
۴. آیا فوبیا از دوران کودکی شکل می‌گیرد؟
بسیاری از فوبیاها در دوران کودکی یا نوجوانی آغاز می‌شوند، اما این به معنای آن نیست که همه فوبیاها ریشه در کودکی دارند. فوبیا ممکن است در بزرگسالی نیز پس از یک تجربه ناخوشایند یا به‌تدریج شکل بگیرد. ترس‌های دوران کودکی را نباید با تمسخر، تهدید یا اجبار پاسخ داد؛ زیرا این واکنش‌ها ممکن است اضطراب کودک را تشدید کنند.
۵. چگونه متوجه شویم ترس ما به فوبیا تبدیل شده است؟
زمانی که ترس شدت زیادی پیدا کند، فرد برای جلوگیری از مواجهه با عامل ترس رفتارهای اجتنابی انجام دهد و این مسئله در زندگی روزمره، روابط اجتماعی یا فعالیت‌های شغلی او اختلال ایجاد کند، لازم است احتمال فوبیا بررسی شود. برای تشخیص، صرفاً شدت ترس کافی نیست؛ متخصص باید مدت، الگو و میزان اختلال عملکرد فرد را نیز ارزیابی کند.
۶. آیا فوبیا قابل درمان است؟
بله. خوشبختانه فوبیا از مشکلات روان‌شناختی‌ای است که روش‌های درمانی مؤثری برای آن وجود دارد. یکی از مؤثرترین روش‌ها، درمان شناختی‌رفتاری یا CBT است. در این روش به فرد کمک می‌کنیم افکار غیرمنطقی مرتبط با ترس را شناسایی و اصلاح کند و به‌تدریج واکنش‌های اضطرابی خود را مدیریت کند. در بسیاری از فوبیاها، مواجهه‌درمانی نیز نقش بسیار مهمی دارد.
۷. مواجهه‌درمانی چیست؟ آیا باید فرد را مجبور کنیم با ترسش روبه‌رو شود؟
خیر؛ مواجهه‌درمانی به معنای اجبار یا شوکه کردن فرد نیست. در این روش، فرد تحت نظر درمانگر و به‌صورت تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده با موقعیت ترس‌آور مواجه می‌شود. برای مثال، فردی که از آسانسور می‌ترسد ممکن است ابتدا درباره آسانسور صحبت کند، سپس تصاویر آن را ببیند، بعد کنار آسانسور بایستد و در مراحل بعدی با برنامه‌ریزی درمانی وارد آن شود. هدف این است که فرد یاد بگیرد موقعیت موردنظر لزوماً خطرناک نیست و میتواند اضطراب خود را تحمل و مدیریت کند.
۸. نقش خانواده در درمان فوبیا چیست؟
خانواده نقش بسیار مهمی دارد. اعضای خانواده باید به جای سرزنش، تمسخر یا کوچک شمردن ترس فرد، احساسات او را درک کنند. البته حمایت به معنای تقویت اجتناب نیست. برای مثال، اگر فردی از بیرون رفتن می‌ترسد، بهتر است خانواده همه مسئولیت‌های بیرون از خانه را برای همیشه به جای او انجام ندهد. حمایت عاطفی، تشویق به دریافت کمک تخصصی و همراهی در پیشرفت تدریجی میتواند کمک‌کننده باشد.
۹. آیا دارودرمانی برای فوبیا ضروری است؟
خیر؛ دارودرمانی برای همه افراد مبتلا به فوبیا ضروری نیست. در بسیاری از فوبیاهای اختصاصی، روان‌درمانی به‌ویژه مواجهه‌درمانی، درمان اصلی محسوب می‌شود. در برخی موارد، به‌خصوص زمانی که اضطراب شدید یا اختلالات همراه وجود داشته باشد، روان‌پزشک ممکن است دارودرمانی را نیز پیشنهاد کند.
۱۰. آیا فوبیا میتواند زندگی فرد را مختل کند؟
بله. گاهی فرد به دلیل ترس از یک موقعیت، فرصت‌های شغلی، تحصیلی، اجتماعی و حتی عاطفی خود را از دست می‌دهد. برای مثال، فردی که از پرواز می‌ترسد ممکن است فرصت سفرهای کاری یا خانوادگی را از دست بدهد؛ یا فردی که از حضور در جمع می‌ترسد، از بسیاری از فعالیت‌های اجتماعی کناره‌گیری کند. بنابراین فوبیا را نباید صرفاً یک ترس ساده یا ویژگی شخصیتی تلقی کرد.
۱۱. چه توصیه‌ای به افرادی دارید که سال‌ها با یک ترس زندگی کرده‌اند؟
اولین توصیه من این است که ترس خود را پنهان نکنند و از آن خجالت نکشند. داشتن فوبیا نشانه ضعف شخصیت، کمبود اراده یا ناتوانی فرد نیست. فوبیا یک مشکل روان‌شناختی قابل درمان است. کمک گرفتن از روانشناس متخصص و شروع درمان میتواند مسیر زندگی فرد را تغییر دهد.
پرسش پایانی: اگر بخواهید در یک جمله پیام اصلی این گفت‌وگو را بیان کنید، چه می‌گویید؟
«قرار نیست برای رهایی از ترس، شجاع به دنیا آمده باشیم؛ شجاعت مهارتی است که می‌توانیم آن را یاد بگیریم. گاهی اولین قدم برای غلبه بر ترس، پذیرفتن آن و کمک گرفتن برای مواجهه صحیح با آن است.»